بازارها از جنگ می‌ترسند یا از بلاتکلیفی؟ بررسی سناریوی بدبینانه برای سرمایه‌گذاران

 اکنون نیز با افزایش تنش‌ها در خاورمیانه، این پرسش برای فعالان بازار مطرح است که آیا باید منتظر سقوطی گسترده بود یا تجربه‌های گذشته تکرار خواهد شد؟

مرور رفتار بازارها در جنگ‌های بزرگ قرن بیستم و درگیری‌های معاصر نشان می‌دهد واکنش‌ها اغلب در دو مرحله رخ می‌دهد: نخست، افت تدریجی در دوره ابهام و شایعات؛ دوم، بازگشت نسبی یا حتی جهش پس از روشن‌شدن سناریو و آغاز رسمی درگیری. این الگو در ادبیات مالی به «معمای جنگ» مشهور شده است.

معمای جنگ؛ وقتی آغاز درگیری به کاهش ترس می‌انجامد

مطالعات تاریخی بازارهای مالی نشان می‌دهد در دوره‌های طولانی تنش، بازارها به دلیل ناتوانی در قیمت‌گذاری دقیق ریسک، وارد فاز فرسایشی می‌شوند. سرمایه‌گذاران در چنین شرایطی سناریوهای مختلفی از بدترین تا خوش‌بینانه‌ترین حالت را در نظر می‌گیرند و این موضوع منجر به فشار فروش می‌شود.

برای نمونه، پیش از آغاز جنگ جهانی دوم، شاخص‌های اصلی بازار آمریکا حدود ۱۲ درصد افت کردند. اما با شروع رسمی جنگ در سپتامبر ۱۹۳۹، شاخص داوجونز در یک روز حدود ۱۰ درصد رشد کرد و طی هفته‌های بعد جهشی دو رقمی را ثبت کرد. دلیل این رفتار متناقض آن بود که «بدترین سناریو» مشخص شده و عدم قطعیت تا حدی کاهش یافته بود.

در مقابل، شوک‌های ناگهانی الگوی متفاوتی دارند. حمله به پرل‌هاربر در سال ۱۹۴۱ یا آغاز جنگ کره در ۱۹۵۰ نمونه‌هایی هستند که بازارها را غافلگیر کردند و در کوتاه‌مدت افت‌هایی بین ۳ تا ۶ درصد رقم زدند. با این حال، در اغلب این موارد، بازار طی هفته‌های بعد مسیر بازیابی را در پیش گرفت.

از خلیج فارس تا اوکراین؛ تکرار یک الگوی تاریخی

در جنگ اول خلیج فارس (۱۹۹۰)، شاخص S&P 500 در واکنش به حمله عراق به کویت حدود ۱۷ درصد سقوط کرد. اما با آغاز عملیات نظامی ائتلاف در ژانویه ۱۹۹۱، روند بازار معکوس شد و طی ماه‌های بعد بیش از ۲۰ درصد رشد ثبت شد.

جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ نیز ماه‌ها بازار را در وضعیت انتظار نگه داشت و شاخص‌ها حدود ۱۵ درصد کاهش یافتند، اما پس از شروع عملیات، تنها در ماه نخست رشد قابل‌توجهی تجربه کردند.

در جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲، شرایط پیچیده‌تر بود؛ زیرا همزمان با تنش‌های ژئوپلیتیک، تورم بالا و سیاست‌های انقباضی بانک مرکزی آمریکا نیز بر بازار فشار وارد می‌کرد. با این حال، پس از آغاز رسمی درگیری، بازار آمریکا بخشی از افت خود را جبران کرد.

نمونه لیبی در سال ۲۰۱۱ نیز نشان داد که واکنش بازارها لزوماً خطی نیست. هرچند شروع اعتراضات موجب افت مقطعی شد، اما اعلام مداخله نظامی ناتو در کوتاه‌مدت اثر آرام‌بخش داشت؛ هرچند در ادامه بحران بدهی اروپا عامل اصلی فشار بر بازار شد.

بدترین سناریو برای سرمایه‌گذاران چیست؟

بر اساس تجربه‌های تاریخی، بدترین سناریو برای بازارها نه خود جنگ، بلکه «بلاتکلیفی طولانی‌مدت» است. زمانی که تنش‌ها افزایش می‌یابد اما مسیر مشخصی برای حل‌وفصل یا تشدید آن وجود ندارد، سرمایه‌گذاران در وضعیت انتظار باقی می‌مانند و این امر می‌تواند به خروج سرمایه از دارایی‌های پرریسک منجر شود.

در چنین شرایطی، معمولاً شاهد افزایش تقاضا برای دارایی‌های امن مانند طلا، اوراق قرضه دولتی و ارزهای معتبر هستیم. همچنین شرکت‌هایی با ترازنامه قوی و جریان نقدی پایدار نسبت به سایر نمادها عملکرد بهتری نشان می‌دهند.

با این حال، اگر سناریوی درگیری به‌صورت رسمی و با دامنه مشخص آغاز شود، بازار می‌تواند با سرعت بیشتری ریسک را قیمت‌گذاری کرده و حتی وارد فاز بازیابی شود؛ مشروط بر آنکه بحران به رکود عمیق اقتصادی یا اختلال گسترده در زنجیره تأمین جهانی منجر نشود.

در شرایط فعلی خاورمیانه، آنچه بیش از هر عامل دیگری بر بازارها سایه انداخته، نبود قطعیت درباره دامنه و مدت تنش‌هاست. تجربه تاریخی نشان می‌دهد اگر این وضعیت به درگیری محدود و قابل پیش‌بینی تبدیل شود، بازارها ممکن است واکنشی متفاوت از آنچه امروز تصور می‌شود نشان دهند. اما در صورت گسترش بحران و درگیرشدن بازیگران بزرگ اقتصادی، سناریوی پرریسک‌تری پیش روی سرمایه‌گذاران خواهد بود.

در نهایت، تاریخ بازارهای مالی یک پیام روشن دارد: سرمایه‌گذاران از جنگ متنفر نیستند، بلکه از ندانستن آینده می‌ترسند.