ریسک ایران در نفت؛ چرا بازار فعلاً آرام است؟

بهای نفت برنت در ۲۰ فوریه با جهش ۷.۴ درصدی به ۷۱.۶۰ دلار در هر بشکه رسید؛ سطحی که بالاترین قیمت پایانی از اوت ۲۰۲۵ محسوب می‌شود. این رشد در شرایطی رقم خورد که طی ۱۴ روز معاملاتی پیش از آن، بازار تصویر روشنی از روند خود ارائه نکرده بود؛ هشت روز صعود و شش روز نزول، نشانه بازاری است که بیش از متغیرهای بنیادین عرضه و تقاضا، از تحولات سیاسی و امنیتی سیگنال می‌گیرد.

سهم ریسک ژئوپلیتیک در قیمت نفت

تحلیلگران بر این باورند که در حال حاضر بین ۷ تا ۱۰ دلار از قیمت هر بشکه نفت به‌عنوان «پریمیوم ریسک» ناشی از تنش‌های ایران و آمریکا در نظر گرفته شده است. این پریمیوم در واقع هزینه‌ای است که بازار برای پوشش عدم‌قطعیت‌های سیاسی و امنیتی پرداخت می‌کند؛ هزینه‌ای فراتر از ارزش ذاتی ناشی از توازن عرضه و تقاضا.

افزایش اخیر قیمت‌ها تا حد زیادی تحت تأثیر اخبار مربوط به برگزاری رزمایش‌های دریایی ایران و روسیه در دریای عمان و شمال اقیانوس هند بوده است؛ رزمایش‌هایی که در فاصله‌ای کوتاه پس از مانورهای نظامی ایران در تنگه هرمز انجام شد. این تحرکات در یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، بار دیگر سناریوی اختلال در عرضه را به ذهن فعالان بازار متبادر کرد.

در عین حال، پیام‌های دیپلماتیک نیز در جریان است و از وجود درک مشترک بر سر برخی اصول مذاکراتی خبر داده می‌شود. با این وجود، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که در فضای پرتنش خاورمیانه، بازار نفت واکنش سریع‌تر و شدیدتری به تحولات میدانی نسبت به سیگنال‌های سیاسی نشان می‌دهد.

با وجود این، دامنه محدود پریمیوم ریسک حاکی از آن است که بازار هنوز وقوع یک اختلال پایدار در عرضه نفت را سناریوی پایه خود نمی‌داند. اگر احتمال بسته‌شدن تنگه هرمز یا آسیب گسترده به زیرساخت‌های انرژی منطقه به‌طور جدی در قیمت‌ها منعکس می‌شد، سطح پریمیوم می‌توانست به‌مراتب بالاتر باشد و جهش‌های چند ده دلاری را رقم بزند.

تنگه هرمز؛ شاهراهی با وزن استراتژیک

حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز، معادل نزدیک به ۲۰ درصد تجارت جهانی نفت، از تنگه هرمز عبور می‌کند. بخش عمده صادرات نفت خام و میعانات کشورهای حوزه خلیج فارس به این مسیر وابسته است. هرگونه اختلال در این گذرگاه می‌تواند به‌سرعت بازارهای جهانی انرژی را با شوک مواجه کند.

با این حال، منطق غالب در بازار این است که حتی در صورت بروز درگیری محدود، هیچ‌یک از بازیگران اصلی تمایلی به توقف کامل صادرات نفت ندارند. تجربه تاریخی نیز نشان می‌دهد که بسیاری از تنش‌های نظامی در منطقه، هرچند موجب نوسانات مقطعی قیمت شده‌اند، اما به ندرت به اختلال گسترده و بلندمدت در عرضه انجامیده‌اند. برای کشورهای منطقه، تداوم جریان درآمدهای نفتی حتی در شرایط تنش، یک ضرورت اقتصادی است.

دو سناریوی اصلی پیش روی بازار

در حال حاضر، قیمت‌گذاری نفت بر مبنای دو سناریوی کلیدی انجام می‌شود:

1. سناریوی نخست، دستیابی به توافقی محدود و مرحله‌ای میان تهران و واشنگتن است که بتواند از تشدید درگیری جلوگیری کند. در این چارچوب، کاهش نسبی تنش می‌تواند به تخلیه تدریجی پریمیوم ریسک منجر شود و قیمت‌ها را به سطوح مبتنی بر عوامل بنیادین بازگرداند.
2. سناریوی دوم، شکست مذاکرات و اقدام نظامی محدود است؛ اما حتی در این حالت نیز بازار فرض را بر تداوم صادرات نفت و مصون ماندن زیرساخت‌های اصلی انرژی قرار داده است. به بیان دیگر، سناریوی اختلال فراگیر و پایدار در عرضه، هنوز در قیمت‌ها به‌طور کامل منعکس نشده است.

برخی تحلیلگران هشدار می‌دهند که اگر درگیری‌ها به‌سمت هدف قرار دادن زیرساخت‌های انرژی در منطقه گسترش یابد، بازار ممکن است با بازتعریف سریع سطوح قیمتی مواجه شود. در چنین شرایطی، ظرفیت مازاد تولید در سایر نقاط جهان و سطح ذخایر استراتژیک نقش تعیین‌کننده‌ای در مهار شوک ایفا خواهد کرد.

معادله سیاسی قیمت نفت

افزایش بهای انرژی در ایالات متحده، به‌ویژه در آستانه رقابت‌های انتخاباتی، از منظر سیاسی حساس است. رشد پایدار قیمت بنزین می‌تواند فشار مضاعفی بر مصرف‌کنندگان آمریکایی وارد کند و هزینه سیاسی برای دولت ایجاد کند. از این رو، برخی تحلیل‌ها معتقدند حتی در صورت اقدام نظامی، تلاش خواهد شد دامنه آن به‌گونه‌ای مدیریت شود که شوک شدید و ماندگار قیمتی به بازار وارد نشود.

در سوی دیگر، ایران نیز در محاسبات خود ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیک را مدنظر دارد. هرگونه تصمیم برای تشدید تنش، می‌تواند پیامدهایی فراتر از بازار انرژی داشته باشد. با این حال، بازار فعلاً احتمال سناریوی افراطی و اختلال کامل در صادرات نفت را پایین ارزیابی می‌کند.

در مجموع، قیمت‌های فعلی نفت بازتاب ترکیبی از نگرانی و خوش‌بینی محتاطانه است. معامله‌گران ریسک تنش را در نظر گرفته‌اند، اما بر مبنای تجربه تاریخی و منطق اقتصادی بازیگران منطقه، تداوم جریان عرضه را محتمل‌تر می‌دانند. با این حال، بازار نفت همواره مستعد غافلگیری است و هر تحول غیرمنتظره می‌تواند تعادل شکننده فعلی را بر هم بزند.