تورم هسته؛ زنگ هشدار تداوم فشارهای قیمتی در اقتصاد ایران

بررسی روند تورم نقطه‌به‌نقطه از ابتدای سال ۱۴۰۳ تا شهریور ۱۴۰۴ نشان می‌دهد اگرچه این شاخص در مقاطعی دچار نوسان شده، اما عملاً از ابتدای ۱۴۰۴ هرگز به زیر سطح ۴۰ درصد سقوط نکرده است. طبق آمار بانک مرکزی، نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه در شهریور ۱۴۰۴ به ۴۳.۹ درصد رسید که نسبت به مرداد همان سال ۲.۵ واحد درصد افزایش را ثبت کرده است. این ارقام نشان می‌دهد اقتصاد ایران همچنان در محدوده تورم‌های بسیار بالا در حال حرکت است؛ حتی با وجود اعمال سیاست‌های کنترلی در حوزه نقدینگی.

اما آنچه اهمیت این گزارش را دوچندان می‌کند، تمرکز آن بر شاخص‌های مختلف تورم هسته است؛ شاخص‌هایی که با حذف یا تعدیل اثر اقلام پرنوسان، تلاش می‌کنند تصویر دقیق‌تری از فشارهای تورمی ساختاری ارائه دهند.

تورم هسته چه می‌گوید؟

نخستین شاخص مورد بررسی، تورم هسته بر مبنای «میانه وزنی» است؛ شاخصی که بر مرکز توزیع تغییرات قیمت در سبد مصرف‌کننده تمرکز دارد. این شاخص در شهریور ۱۴۰۴ به ۳۲.۹ درصد رسیده که نسبت به مردادماه ۲ واحد درصد و نسبت به ابتدای سال ۳.۱ واحد درصد افزایش نشان می‌دهد. فاصله حدود ۱۱ واحد درصدی میان تورم کل و تورم هسته میانه وزنی حاکی از آن است که بخشی از تورم نقطه‌به‌نقطه ناشی از اقلامی با نوسان شدید بوده، اما افزایش پیوسته تورم هسته تأیید می‌کند که فشار قیمتی به بدنه اصلی سبد مصرفی نفوذ کرده است.

شاخص دوم، تورم هسته به روش «میانگین کوتاه‌شده» است؛ روشی که اقلام دارای تورم‌های بسیار بالا و بسیار پایین را حذف می‌کند. رفتار این شاخص در بازه مورد بررسی شباهت قابل‌توجهی با مسیر تورم کل داشته است. این هم‌جهتی نشان می‌دهد رشد قیمت‌ها صرفاً ناشی از شوک‌های مقطعی یا عوامل گذرا نبوده و بخش مهمی از تورم، ریشه در عوامل درون‌زا و ساختاری اقتصاد دارد. در چنین شرایطی، برخلاف تورم‌های موقتی، انتظار تخلیه سریع فشارهای قیمتی چندان واقع‌بینانه نیست.

نشانه جدی‌تر پایداری تورم را می‌توان در تورم هسته «حذفی» مشاهده کرد؛ شاخصی که با حذف کامل گروه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها محاسبه می‌شود. بر اساس داده‌های این گزارش و بررسی دوره‌ای از ابتدای سال ۱۳۹۶ تا شهریور ۱۴۰۴، میانگین تورم هسته حذفی به ۳۹.۳۵ درصد رسیده؛ رقمی بالاتر از میانگین تورم نقطه‌به‌نقطه کل که ۳۴.۱۲ درصد گزارش شده است. این اختلاف نشان می‌دهد در برخی مقاطع، کنترل یا افت قیمت خوراکی‌ها موجب شده تورم کل کمتر از شدت واقعی فشار تورمی در سایر بخش‌ها به نظر برسد. به بیان دیگر، سیاست‌های تنظیم بازار در حوزه کالاهای اساسی، اگرچه می‌تواند تورم کل را به‌طور موقت پایین بیاورد، اما الزاماً به کاهش فشار تورمی در کل اقتصاد منجر نشده است.

از منظر نوسان‌پذیری نیز تفاوت معناداری میان تورم کل و تورم هسته مشاهده می‌شود. انحراف معیار تورم نقطه‌به‌نقطه در دوره مورد بررسی ۱۵.۶۷ واحد درصد بوده، در حالی که این شاخص برای تورم هسته میانگین کوتاه‌شده ۱۰.۶۶، برای تورم هسته میانه وزنی ۱۲.۵۴ و برای تورم هسته حذفی ۱۳.۰۴ واحد درصد گزارش شده است. این ارقام نشان می‌دهد شوک‌های قیمتی، هرچند در ابتدا ماهیتی موقتی داشته‌اند، اما به‌تدریج به سایر بخش‌های اقتصاد سرایت کرده و به تورمی پایدارتر تبدیل شده‌اند.

جمع‌بندی

این گزارش حاکی از آن است که افت‌های مقطعی تورم نقطه‌به‌نقطه بیش از آنکه نشانه مهار پایدار تورم باشد، حاصل تغییرات کوتاه‌مدت در برخی اقلام خاص بوده است. در مقابل، تداوم تورم‌های بالای ۳۰ درصد در شاخص‌های مختلف تورم هسته، از چسبندگی تورم و محدود بودن اثر سیاست‌های کوتاه‌مدت حکایت دارد. این وضعیت هشداری جدی برای سیاست‌گذاران است؛ چراکه مهار تورم پایدار، نیازمند اصلاحات عمیق‌تر و هماهنگ‌تر در حوزه‌های پولی، مالی و ساختاری خواهد بود، نه صرفاً کنترل‌های مقطعی بر قیمت برخی کالاها.