تعرفه ۲۵ درصدی آمریکا و آینده مبهم تجارت ایران؛ هشدار درباره گسترش اقتصاد غیررسمی

در دور جدید تحریم‌ها، وزارت خزانه‌داری آمریکا علاوه بر تحریم اشخاص و نهادهای مرتبط با بخش انرژی ایران، از سیاستی تازه رونمایی کرده که بر اساس آن، کشورهای طرف معامله با ایران مشمول تعرفه‌ای ۲۵ درصدی می‌شوند. این تصمیم، به‌ویژه برای شرکای تجاری ایران در منطقه و آسیا، پیامدهای مهمی به همراه دارد؛ چرا که بسیاری از این کشورها هم‌زمان روابط گسترده اقتصادی با ایالات متحده دارند و ناچارند میان حفظ منافع خود و ادامه همکاری با ایران دست به انتخاب بزنند.

فشار بر مسیرهای ترانزیتی و شرکای منطقه‌ای

احمدرضا فرشچیان، رئیس کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی ایران، معتقد است که اثرگذاری اصلی این تعرفه‌ها بیش از آنکه متوجه مصرف‌کنندگان نهایی باشد، مسیرهای ترانزیتی ایران را هدف قرار می‌دهد. به گفته او، به‌جز عراق که تا حدی مصرف‌کننده مستقیم کالاهای ایرانی محسوب می‌شود، کشورهایی مانند ترکیه، امارات و افغانستان عمدتاً نقش واسطه و گذرگاه ترانزیتی را در تجارت ایران ایفا می‌کنند.

بخش زیادی از کالاهای صادراتی ایران از طریق این کشورها به بازارهای نهایی می‌رسد. در چنین شرایطی، اعمال تعرفه ۲۵ درصدی می‌تواند انگیزه این کشورها برای ادامه همکاری تجاری با ایران را کاهش دهد؛ به‌ویژه آنکه آن‌ها خود از شرکای مهم تجاری آمریکا به‌شمار می‌روند و در معرض فشارهای سیاسی و اقتصادی مستقیم قرار دارند. نتیجه طبیعی این وضعیت، افزایش ریسک همکاری با ایران و کاهش تمایل به ایفای نقش واسطه‌ای در تجارت خارجی کشور خواهد بود.

ابهام در جزئیات، اما نگرانی‌های جدی

به گفته فرشچیان، هنوز جزئیات دقیق این تعرفه‌ها مشخص نیست؛ از جمله اینکه این سیاست دقیقاً چه گروه‌های کالایی را دربرمی‌گیرد و آیا صرفاً واردات به خاک آمریکا را هدف قرار می‌دهد یا شامل کالاهایی می‌شود که از مبدا ایران و از طریق کشورهای ثالث ترانزیت می‌شوند. با این حال، حتی طرح این گزاره خام نیز برای فعالان اقتصادی کافی است تا سناریوهای پرهزینه‌ای را پیش روی تجارت ایران تصور کنند.

او تأکید می‌کند که در صورت فراگیر بودن این تعرفه‌ها، کشورهایی مانند چین در خاور دور و عراق که از دریافت‌کنندگان اصلی کالاهای ایرانی هستند، بیشترین تأثیر را خواهند پذیرفت. این موضوع می‌تواند توازن فعلی صادرات ایران را بر هم بزند و بازارهای هدف را با تردیدهای جدی مواجه کند.

افزایش هزینه‌ها و فشار مستقیم بر صادرکننده ایرانی

یکی از مهم‌ترین پیامدهای تعرفه ۲۵ درصدی، افزایش مستقیم هزینه‌های تجارت برای بازرگانان ایرانی است. از نگاه فعالان اقتصادی، طرف خارجی حاضر به پذیرش این هزینه اضافی نخواهد بود و آن را به صادرکننده ایرانی منتقل می‌کند. در عین حال، صادرکننده نیز امکان افزایش قیمت فروش در بازار جهانی را ندارد، چرا که قیمت‌ها در بسیاری از بازارها رقابتی است و هرگونه افزایش قیمت می‌تواند به از دست رفتن سهم بازار منجر شود.

در چنین شرایطی، فشار اصلی به «قیمت تأمین» وارد می‌شود. به بیان ساده، خریدار خارجی اعلام می‌کند که برای حفظ قدرت رقابت، کالای ایرانی باید با قیمتی پایین‌تر عرضه شود؛ در غیر این صورت، خرید از سایر کشورها توجیه اقتصادی بیشتری خواهد داشت. این یعنی صادرکننده ایرانی ناچار است بخشی از هزینه تعرفه را از سود خود جبران کند یا قیمت پایه کالا را کاهش دهد؛ تصمیمی که در هر دو حالت، حاشیه سود را به‌شدت محدود می‌کند.

حرکت تجارت به سمت مسیرهای غیررسمی

به اعتقاد فرشچیان، شاید نگران‌کننده‌ترین پیامد این سیاست، افزایش انگیزه برای دور زدن مسیرهای رسمی تجارت باشد. تعرفه ۲۵ درصدی می‌تواند بسیاری از فعالان اقتصادی را به سمت استفاده از روش‌های غیرشفاف، تغییر مبدا صوری کالا یا مسیرهای غیررسمی سوق دهد؛ مسیری که در نهایت به رشد قاچاق و بازارهای سیاه منجر می‌شود.

گسترش تجارت غیررسمی، علاوه بر کاهش نظارت دولت بر جریان کالا و ارز، اعتبار تجاری ایران را در سطح بین‌المللی تضعیف می‌کند و ریسک همکاری با فعالان ایرانی را برای شرکای خارجی افزایش می‌دهد. این چرخه معیوب می‌تواند در بلندمدت، هزینه‌های مبادله را بالاتر برده و بهره‌وری تجارت خارجی کشور را کاهش دهد.

در مجموع، اگرچه هنوز جزئیات اجرایی تعرفه ۲۵ درصدی آمریکا روشن نیست، اما پیام اولیه آن برای اقتصاد ایران واضح است: افزایش ریسک، رشد هزینه‌ها و تهدید جدی شفافیت در تجارت. کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون تدبیر سیاستی و دیپلماسی اقتصادی فعال، این شوک می‌تواند سهم تجارت رسمی ایران را کوچک‌تر و اقتصاد غیررسمی را پررنگ‌تر از گذشته کند.